Jak ustalić substrat zachowku?

Czym jest substrat zachowku?

To czysta wartość spadku (aktywa minus pasywa), powiększona o doliczane do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

UWAGA:
Samodzielne ustalenie substratu zachowku nierzadko okazuje się trudnym zabiegiem. Trzeba dysponować wiedzą na temat składników spadku (aktywa, pasywa). Należy określić ich wartość, która może zostać przez stronę przeciwną zakwestionowana. Dlatego w sprawach o zachowek często niezbędnym środkiem dowodowym, o przeprowadzenie którego należy wnioskować już w pozwie o zachowek, jest dowód z opinii biegłego sądowego, który wyceni wartość poszczególnych składników majątku spadkowego, a także wartość darowizn doliczanych do spadku i zapisów windykacyjnych.

Ostatecznie to Sąd rozpoznający sprawę będzie ustalał zarówno skład, jak i wartość poszczególnych składników majątku spadkowego, darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Jednakże powód wnosząc powództwo obowiązany jest wskazać wartość przedmiotu sporu, czyli wysokość dochodzonych roszczeń. Błędne określenie tej wartości będzie miało negatywne dla powoda skutki, biorąc choćby pod uwagę koszty procesu.

Czym jest czysta wartość spadku?

To aktywa spadku pomniejszone o długi spadkowe bez poleceń i zapisów zwykłych oraz innych zobowiązań.

Nie wszystkie długi spadkowe podlegają odliczeniu od spadku przy obliczaniu substratu zachowku. Przepisy wskazują, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się:

  • poleceń,
  • zapisów zwykłych.

Oznacza to, że wartości tych rozrządzeń nie odejmuje się od aktywów spadku, choć są to długi spadkowe. Oprócz zapisów zwykłych i poleceń nie należy odejmować także wartości roszczeń o zachowek.

Przykład:
Piotr Wiśniewski zmarł 20 września 2013 r. pozostawiając żonę i syna. Do całości spadku powołał w testamencie wyłącznie syna. Dodatkowo w testamencie dokonał zapisu na rzecz swojego chrześniaka nakazując spadkobiercy, aby ten wypłacił mu kwotę 10 000 zł.

Zachowek Wykres 26Żonie przysługuje roszczenie o zachowek. W skład spadku weszło mieszkanie o wartości 200 000 zł, środki pieniężne w kwocie 10 000 zł, a także samochód o wartości 50 000 zł, łącznie 260 000 zł – aktywa. Zmarły pozostawił niespłacony dług w postaci pożyczki gotówkowej w wysokości 5 000 zł. Na koszty pogrzebu syn wydatkował 3 000 zł. Łącznie długi spadkowe wyniosły 8 000 zł.

Zachowek Wykres 27Biorąc pod uwagę fakt, że przy obliczaniu czystej wartości spadku na cele zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych, czystą wartość spadku należy obliczyć następująco:

260 000 zł [wartość aktywów] – 8 000 zł [wartość długów czyli pasywów bez uwzględniania wartości zapisu zwykłego i wartości roszczenia o zachowek] = 252 000 zł.

W piśmiennictwie i orzecznictwie wskazuje się inne długi, których nie odlicza się od spadku. Przykładowo można wymienić:

  • szczególne uprawnienie do korzystania z mieszkania i urządzenia domowego przez małżonka i inne osoby bliskie przez okres trzech miesięcy od otwarcia spadku,
  • podatek od spadku,
  • uprawnienia dziadków spadkodawcy uregulowane w art. 938 kc i 966 kc.